Wanneer mensen plotseling schrikken of onder grote druk komen te staan, lijkt het soms alsof ze even verstijven. Lange tijd werd gedacht dat zo'n freeze-reactie een teken van zwakte was. Volgens neurowetenschapper Karen Roelofs, afkomstig uit Baarlo, is juist het tegenovergestelde waar. "Bevriezen helpt ons om razendsnel de juiste beslissing te nemen."
Roelofs, verbonden aan de Radboud Universiteit en het Donders Instituut, doet al jaren onderzoek naar de manier waarop het brein reageert op stress, angst en onzekerheid. Voor haar baanbrekende werk ontving zij dit jaar de Spinozapremie, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding van Nederland, inclusief een onderzoeksbudget van 1,5 miljoen euro.
Van muis en kat
Van muis en kat naar wetenschappelijke doorbraak
De basis voor een van haar belangrijkste ontdekkingen ontstond verrassend genoeg in haar eigen tuin. Ze zag hoe een muis doodstil bleef zitten terwijl een kat op de loer lag. Pas toen de kat werd afgeleid, schoot de muis bliksemsnel weg. "Die muis zat niet passief te wachten, maar was juist hyperalert", vertelt Roelofs. "Dat zette me aan het denken. Misschien is bevriezen helemaal geen teken van angst, maar een slimme voorbereiding op actie."
Idee op zijn kop
Die gedachte bleek ook uit onderzoek. Kinderen die in spannende situaties juist níét bevriezen, blijken later vaker angst- en depressieve klachten te ontwikkelen. Daarmee zette Roelofs een jarenlang bestaand wetenschappelijk idee op zijn kop.
Gas én rem tegelijk
Volgens Roelofs gebeurt er tijdens een freeze-reactie iets bijzonders in het lichaam. Terwijl het zenuwstelsel zich klaarmaakt om te handelen, zorgt een tweede systeem er tegelijkertijd voor dat de hartslag daalt.
"Je kunt het vergelijken met een auto die voor een stoplicht staat", legt ze uit. "Je houdt het gaspedaal én de rem tegelijk ingedrukt. Zodra het licht op groen springt, hoef je alleen nog de rem los te laten." Juist daardoor kunnen mensen beter waarnemen, informatie verwerken en nauwkeuriger beslissingen nemen onder druk.
Toepassing bij politie en jongeren
De inzichten blijven niet beperkt tot het laboratorium. Samen met collega's ontwikkelde Roelofs een virtual reality-training voor politieagenten. In een gesimuleerde stressvolle omgeving leren agenten hun lichaam in de optimale toestand te brengen om onder hoge druk betere beslissingen te nemen.
Dezelfde technieken worden inmiddels aangepast voor jongeren met stress- of agressieproblemen. Op termijn hoopt Roelofs de kennis ook te kunnen inzetten bij de behandeling van mensen met angststoornissen.
Nieuwe stap dankzij Spinozapremie
Met het prijzengeld wil Roelofs haar onderzoek verder uitbreiden. Ze werkt onder meer aan technieken waarbij met gericht ultrageluid heel specifieke hersengebieden kunnen worden beïnvloed, zonder operatie of ingreep. "Dit is onderzoek waarvan je vooraf niet precies weet waar het naartoe leidt", zegt ze. "Juist dat nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek zorgt uiteindelijk voor de grootste doorbraken."
Hoewel haar naam op de prijs staat, ziet Roelofs de onderscheiding vooral als een erkenning voor haar onderzoeksgroep. "Ik krijg de prijs, maar zonder het team en alle expertise binnen het Donders Instituut had ik dit nooit kunnen bereiken."
